Jan Steen

16. Begin retoucheren

Na het aanbrengen van de laag retoucheervernis kan ik nu beginnen met retoucheren.

Er zijn een aantal duidelijke en storende beschadigingen waarvan in overleg met de conservator al snel was besloten ze te retoucheren. Deze oude vulling in een beschadiging midden in de luit zal iedereen als storend ervaren.

OLYMPUS DIGITAL CAMERA

Bij andere beschadigingen kun je van mening verschillen of ze wel of niet geretoucheerd moeten worden. Hier zal ik in latere berichten verder op in gaan.

Mede daarom wordt er voor gezorgd dat de retouches ‘reversibel’ of ‘omkeerbaar’ zijn: dat ze zonder gevaar voor de originele verf, ook na lange tijd, verwijderd kunnen worden. Het eerst aanbrengen van een tussenlaag retoucheervernis is daar onderdeel van. En de verf die vervolgens wordt gebruikt blijft oplosbaar in oplosmiddelen die de originele olieverf niet aantasten.

Ik gebruik pigmenten in een kunsthars die getest zijn op stabiliteit en voortdurende oplosbaarheid in relatief ‘milde’ oplosmiddelen. Retoucheren met olieverf brengt risico’s met zich mee: olieverf verdonkerd als het ouder wordt en het lost op den duur alleen op in middelen waarin de originele olieverf ook oplost.

OLYMPUS DIGITAL CAMERA

Het schilderij op de ezel, de daglichtlamp en mijn retoucheermiddelen staan klaar!

 

Advertenties

15. Einde vernisafname

Na een veel te lange tijd weer een bericht over de restauratie van ‘De Luitspeelster’ van Jan Steen!

In april 2014  heb ik de vernisafname afgemaakt. Het gezicht van de luitspeelster had ik tot het laatst bewaard. Hieronder een detail tijdens de verwijdering van de vernis.

OLYMPUS DIGITAL CAMERA

 

En een overzichtsfoto nadat alle vernis was verwijderd, genomen op de laatste dag dat ik op zaal zat te werken.

OLYMPUS DIGITAL CAMERA

Hierna is het schilderij naar het restauratie atelier verhuisd. Voor de zomer heb ik de laatste dunne restjes vernis egaal verwijderd met een oplosmiddelmengsel. Vervolgens is het schilderij voorzien van een zeer dunne laag dammarvernis. Hierdoor zijn de kleuren weer beter verzadigd en hiermee is ook een isolatielaagje op de verf aangebracht, waarop de retouches kunnen worden aangebracht. Onderstaand een opname genomen in de studio na het aanbrengen van die retoucheervernis.

IMG_9107

Ter vergelijking: de studio opname voor de behandeling

8282 - RDIG8201

14. Dag 12 vernisafname

Donderdag was ik toe aan de gele rok van de luitspeelster. Deze partij was extra spannend omdat hier gele vernis van een gele verflaag moet worden verwijderd. De mogelijkheid was ook aanwezig dat Jan Steen hier met transparante gele laklagen had gewerkt. En deze hebben bijna dezelfde oplosbaarheid als vernis. Tijdens het verwijderen van de vernis heb ik daarom extra vaak mijn vorderingen met een uv lampje gecontroleerd. Lak fluoresceert in uv namelijk anders dan vernis of verf. Ik heb geen sporen van een dergelijke laklaag gezien.

OLYMPUS DIGITAL CAMERA

In deze opname is de linkerhelft van de rok ontdaan van oude vernis. Het verschil lijkt wederom erg drastisch omdat de verf zonder vernis erg schraal en wittig is. Als de kleuren straks weer verzadigd zijn met nieuwe vernis is dit het effect: (de donkere vlek rechtsonderin is een schaduw van de camera: oeps!)

OLYMPUS DIGITAL CAMERA

Het was rustig in het museum vanwege het prachtige voorjaarsweer, dus ben ik goed opgeschoten.

Nog een overzichtfoto tot heden; het einde van de vernisafname komt in zicht!

OLYMPUS DIGITAL CAMERA

13. Dag 11 Infrarood onderzoek

Zoals ik eerder schreef is de rechter bovenhoek van het schilderij een vage partij. Ik zie een vage diagonale vorm die ik niet thuis kan brengen, de verf is erg sleets in deze hoek en lijkt bovendien overschilderd te zijn.

Ik hoopte met infrarood reflectografie wat meer duidelijkheid te krijgen over de sitiatie. Vandaar dat ik dinsdag de multispectale camera hiervoor naar zaal heb gesleept. Infrarood reflectografie is gebaseerd op de eigenschap dat het infrarode deel van het normale lichtspectrum verder doordringt in de verflagen. Als de grondering onder de verf wit is en er een tekening is aangebracht direct op de verf, kan deze hiermee zichtbaar worden gemaakt. De infrarode stralen weerkaatsen op de witte grondering, maar worden geabsorbeerd door de donkere ondertekening. De reflectie wordt vastgelegd, en voila: een infraroodreflectogram. Maar soms geeft de opname ook informatie over de laagopbouw van de verflaag zelf.

vis d

Helaas heeft dit inderzoek niet veel duidelijkheid opgeleverd voor hoek rechtsboven… De diagonale vorm is ook hier zichtbaar, net als een vage vertikale vorm er onder, maar wat er nu aan de hand is? Zou de trap een hoek maken naar rechts? Het perspectief lijkt dan niet te kloppen. Ik blijf het bestuderen.

Een kleine leuke vondst is wel dat de luitspeelster een andere oorbel heeft gehad:

colour a ir2 a

De kleuren afbeelding is een gewone opname, de zwart-wit afbeelding is een ver-infrarood opname. We zien in de tweede afbeelding 2 oorbellen aan de zelfde kant van haar hoofd. Alleen de rechter oorbel is in verf zichtbaar. En dan realiseer je je pas dat de geschilderde oorbel wel erg ver naar voren zit. De niet geschilderde linker oorbel zit op een veel natuurlijker plek: echt aan haar oorlel. Maar deze zou optisch minder opvallen, terwijl de bel nu mooi afsteekt bij haar blanke nek. Een artistieke keuze; dichterlijke vrijheid in verf… De vorm van de oorbel is ook anders: de niet geschilderde bevat een grote druppelvorm, de geschilderde is veel slanker van vorm.

12. Dag 10 Beestjes & vernisafname

Deze week heb ik alleen donderdagmiddag aan het schilderij van Jan Steen gewerkt, omdat we hard aan het werk waren met de installatie van de nieuwe tentoonstelling van Jan Fabre, die zaterdag open gaat. Voor mij hield dat ondermeer in dat er zo’n 40 grote zeer kwetsbare insekten gecontroleerd moesten worden op conditie en schade; en het proberen te verlijmen van enkele afgebroken pootjes en voelsprieten. (Uiteindelijk lukte dit Cleo Jespers wel…) Verder het uitpakken en de conditiecontrole van de werken op papier en het reinigen van het glas van de vele wissellijsten.

OLYMPUS DIGITAL CAMERA OLYMPUS DIGITAL CAMERA OLYMPUS DIGITAL CAMERA

Maar vanmiddag weer verder met het verwijderen  van de vergeelde vernis. Helaas heb ik nog geen tijd gehad om het in het vorige bericht genoemde onderzoek met de infrarood camera uit te voeren.

Omdat ik op zaal zit te restaureren, probeerde ik de meest spannende gedeeltes van het schilderij tot het laatst te bewaren. Dan kan ik mensen goed aanwijzen hoe groot het verschil is tussen voor en na vernisafname. Maar nu ben ik zo ver gevorderd dat deze gedeeltes toch aan de beurt komen.

OLYMPUS DIGITAL CAMERA   OLYMPUS DIGITAL CAMERA

Zoals op deze eerste foto is te zien heb ik vandaag de vernis verwijderd van de man, de lucht en planten in het doorkijkje achter hem en van de koppelaarster. Het detail van de handen van de luitspeelster en de koppelaarster vind ik prachtig.

11. Dag 9 vernisafname, sleetse verf

De linker bovenhoek van het paneel was (en is) een beetje een donker en vaag gedeelte van het schilderij. Het stelt de trapopgang voor (naar de slaapkamer…?). De verf van de wand van de trapopgang is vlekkerig en sleets. Dit werd na het verwijderen van de versluierende vernis nog duidelijker. De vernis is hier verwijderd op een klein hoekje na; hier bevindt zich de signatuur van Jan Steen.

De eerste foto is genomen voor de behandeling, de tweede na vernisafname, net als de derde maar hier is het oppervlak verzadigd voor de foto (zie 7. Dag 5)

?????????????????????????????   OLYMPUS DIGITAL CAMERA   OLYMPUS DIGITAL CAMERA

De lichte sleetse plekken zijn in de derde foto goed zichtbaar. Op deze foto is ook een vage smalle diagonale band te zien. Deze loopt van rechtsboven naar midden links, net boven de trapleuning. Ik hoop volgende week tijd te hebben om deze vage donkere band en de donkere vlek links van de pilaar met de infrarood camera te bestuderen. Met deze camera kunnen we in zekere mate door de verflagen heen kijken. Wellicht gaat het hier om een compositie verandering door Jan Steen zelf; een ‘pentiment’.

OLYMPUS DIGITAL CAMERA

Tot slot nog een mooi detail van de arm van de luitspeelster, voor een deel van verdonkerde vernis ontdaan.

10. Dag 8 Bacchus? (vervolg)

Door omstandigheden hierbij de verlate logboek bijdragen van dag 8 en zo dadelijk van dag 9…

OLYMPUS DIGITAL CAMERA

Op mijn vraag om suggesties voor de voorstelling op het geschilderde schilderij op de achtergrond heb ik een paar reacties gekregen:  Zou het misschien geen duiveltje maar een bokje kunnen zijn? Dat zou zeker wel bij Bacchus (of Dionysos) passen, want Zeus veranderde hem in een bokje om hem te beschermen tegen de woede van Hera. Dat zou zeker goed passen in dit schilderij, omdat Dionysos ook de god is van de geestdrift en het enthousiasme in de muziek. (Willy Duffhues)

Ik heb zelf het verhaal van het bokje nog niet gevonden, maar Dionysos (in de griekse mythologie een god die nauw verwand was met Bacchus uit de romeinse mythologie) was wel degene die de gave van de wijn over de mensheid ging verspreiden…

en een reactie via Twitter: Is het duivelskopje niet gewoon een ramshoofd? Dan komen we bij Pan uit. (@KleineBijdrage)

Pan was een god die het bovenlijf van een mens en het onderlijf van een ram had. Maar hij had ook ramshoorns. In de mythologie komt naar voren dat Pan bekend stond om zijn sexuele zinnelijkheid en dat hij betoverende verleidelijke muziek (Panfluit!) maakte. Wat dat betreft zou het dus passen.

Ik vond zelf nog een andere mogelijke verklaring: Conservator van het Dordrechts Museum, Sander Praalberg, gaat in het boek ‘De kunst van het opvoeden’, Fila e.a., Zutphen 2013) in op de symbolische betekenis van verschillende kunstwerken. Zo wijst hij op de betekenis van de bokkenkar, deze verwijst naar het opvoeden van jongens en het leren beheersen van driften en begeerten.

Ik vond deze ook wel mooi passen bij een moralistische uitleg, tot ik me realiseerde dat wat ik even als een teugel of hoofdstel van een mogelijke bokkenkar had gezien, in werkelijkheid een lichte kwasthaar van de schilderpenseel was. Dit is te zien op de onderstaande strijklicht foto. Toevallig zat die haar net op deze plaats…

p3040455_2

Misschien is het schilderij gewoon een verwijzing naar allerlei verschillende mythen, spreekwoorden en associaties.

Nog een overzichtsfoto van mijn voortgang tot en met 4 maart: van alle matte gebieden is de vernis dus al verwijderd.

OLYMPUS DIGITAL CAMERA

9. Dag 7 forensisch onderzoek…

Langs de bovenrand van het paneel heb ik donderdag tot mijn verrassing een aantal vinger of handafdrukken gevonden.

OLYMPUS DIGITAL CAMERA  OLYMPUS DIGITAL CAMERA

Deze zouden heel goed van Jan Steen kunnen zijn. Maar… ze zouden natuurlijk ook afkomstig kunnen zijn van een assistent of leerling in zijn atelier. Maar het blijft een leuke ontdekking. Het grappige is vind ik dat iemand in het verleden heeft geprobeert ze minder zichtbaar te maken door ze met verf te bedekken. Deze retouche is op de tweede foto te zien als verf die iets meer oranje van kleur is.

OLYMPUS DIGITAL CAMERA

In deze strijklicht opname is goed te zien dat de afdrukken in de natte ondergrond zijn ontstaan. De afdrukken zijn ontstaan door het vastpakken van het paneel toen het net gegrondeerd was, of in ieder geval toen de eerste grondlaag nog niet droog was.   (“Elementary, my dear Watson…“)

Ik weet eigenlijk niet of er vingerafdrukken ergens op een ander werk van Steen gevonden zijn.

Meer speurwerk is nodig…

8. Dag 6 vernisafname en Bacchus?

Vandaag heb ik de vernis van een heel schilderij kunnen verwijderen…!

Ok, het is het geschilderde schilderij op de achtergrond van de luitspeelster:

OLYMPUS DIGITAL CAMERA

Het lijkt nu wel duidelijk dat het schilderij waarschijnlijk geen putti (soort engeltjes) voorstelt. De figuren zijn daarvoor te volwassen en te grof gebouwd. Stagaire Catharina Dekker stelde voor dat het hier om een voorstelling van Bacchus zou kunnen gaan. Bacchus is de romeinse god van de wijn en de roes van de dronkenschap, dit zou weer kunnen verwijzen naar de wijn die de koppelaarster voor de klant van de luitspeelster inschenkt. Ter vergelijking een afbeelding van Bacchus geschilderd door Rubens, in de collectie van de Hermitage…

e3_3_1_3c_flemish_art

Toch denk ik linksonderin de voorstelling van Steen steeds een duivelskopje te zien en dat heeft niets met de voorstelling van Bacchus te maken. Hmmm. Misschien heeft u een suggestie?

Vandaag kreeg ik ook bezoek van een delegatie van Landgoedhotel De Wilmersberg, die de restauratie van de Luitspeelster sponsort! Na een uitgebreide uitleg en toelichting mijnerzijds, was het tijd voor koffie en taart.

7. Dag 5 vernisafname, effect vernis

Ik krijg veel opmerkingen over het matte en onverzadigde uiterlijk van de verf daar waar de vernis al is verwijderd. Met behulp van een langzaam verdampend oplosmiddel dat in dit geval niets met de verflaag doet, kan ik dan demonstreren hoe verzadigd en stralend de kleuren er straks weer uitzien als er een nieuwe vernislaag is aangebracht. Ook de illusie van diepte wordt dan weer hersteld. In mijn vak wordt een kunstwerk tijdens de behandeling vaak eerst minder mooi voor het weer mooier wordt…

Hieronder 3 details, links eerst steeds ‘droog’, daarna een indruk hoe het er uit gaat zien na opnieuw vernissen.

OLYMPUS DIGITAL CAMERA  OLYMPUS DIGITAL CAMERA OLYMPUS DIGITAL CAMERA  OLYMPUS DIGITAL CAMERA OLYMPUS DIGITAL CAMERA  OLYMPUS DIGITAL CAMERA

Nog even een overzicht opname van mijn voorgang, tot slot:

OLYMPUS DIGITAL CAMERA